Czym jest słuch fonematyczny?

     Słuch fonematyczny, zwany także fonemowym, jest jednym z kilku rodzajów słuchu. Podstawowym i najważniejszym jest słuch fizjologiczny, czyli zdolność słyszenia, odbierania dźwięków w ogóle. Kolejnym rodzajem, służącym wychwytywaniu różnic pomiędzy podobnie brzmiącymi słowami i wykształceniu prawidłowej wymowy jest słuch fonematyczny. Odrębnym rodzajem słuchu, charakterystycznym jedynie dla niektórych osób, jest słuch muzyczny. Słuch fonematyczny jest umiejętnością odróżniania poszczególnych dźwięków, głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych. Umożliwia prawidłowe dzielenie wyrazów na sylaby czy głoski. Zdolność ta kształtuje się u dzieci w wieku 1–2 lat, kończy zaś w okolicach 6. lub 7. roku życia. Dzieci mające prawidłowo wykształcony słuch fonematyczny prawdopodobnie nie będą miały trudności z nauką czytania i pisania. Istnieje możliwość ćwiczenia słuchu fonematycznego.

Zaburzenia słuchu fonematycznego

          Nieprawidłowo rozwinięty słuch fonematyczny może prowadzić do zaburzeń rozwoju mowy, a w konsekwencji do problemów w postaci dysleksji czy dysortografii. Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą prowadzić do opóźnienia rozwoju mowy, wad wymowy, a także do posiadania przez dziecko wyjątkowo ubogiego słownictwa. Zaburzenia tego rodzaju skutkują często pojawieniem się problemów w szkole: trudności z zapamiętywaniem, uczeniem się języków obcych, tabliczki mnożenia, rozróżnieniem zmiękczeń, opuszczaniem końcówek wyrazów, a nawet problemami z pisaniem krótkich opowiadań. Ponieważ konsekwencje niedorozwoju słuchu fonematycznego są dość poważne, istotna jest wczesna diagnostyka i wprowadzenie specjalnych ćwiczeń. Badanie słuchu fonematycznego odbywa się za pomocą specjalnego testu opracowanego przez logopedę. Zaburzenia słuchu mogą występować nie tylko u dzieci, ale także u dorosłych. Mogą również mieć różne nasilenie, od niewielkiego poprzez umiarkowane aż po głębokie, będące najczęściej konsekwencją uszkodzenia mózgu.

Ćwiczenia słuchu fonematycznego

      Co ważne, słuch fonematyczny można ćwiczyć i wypracowywać, dlatego tak istotne jest wczesne wykrycie nieprawidłowości. Ćwiczenia słuchu fonematycznego odbywają się u logopedy, a metod na jego kształcenie jest dużo. Jakie czynności zaliczamy do ćwiczeń rozwijających słuch fonematyczny?

• nauka wierszy, rymowanek i piosenek,
• wyodrębnianie głosek i sylab w wyrazie,
• odtwarzanie rodzaju usłyszanego dźwięku,
• rozpoznawanie poszczególnych dźwięków,
• tworzenie wyrazów z rozsypanek,
• dobieranie rymujących się słów,
• odtwarzanie rytmu poprzez wyklaskiwanie go,
• pokazywanie, skąd pochodzi dźwięk,
• pokazywanie obrazków zaczynających się na konkretną głoskę,
• segregowanie obrazków pod kątem konkretnych głosek.

Ćwiczenia na słuch fonematyczny to także zabawy w tzw. złośliwe echo, polegające na podawaniu słowa o przeciwnym znaczeniu niż usłyszane. Ćwiczenia tego typu wprowadzane są już w przedszkolach, gdzie dzieci uczą się rytmu wyrazów, sylabizowania i głoskowania, poprzez wybijanie rytmu czy dzielenia wyrazów na części.

Przyczyny zaburzeń słuchu fonematycznego

         Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą wynikać z nieprawidłowego rozwoju lub zaburzeń słuchu fizjologicznego. Przyczynami zaburzeń słuchu fonematycznego mogą być anomalie związane z aparatem słuchu (wszelkie niedosłuchy, choroby uszu). Poważniejszymi przyczynami są uszkodzenia mózgu oraz obniżona sprawność intelektualna. Słuch fonematyczny jest niezbędny do prawidłowego odbioru rzeczywistości i nieodzowny w procesie edukacji.

Zaburzenia słuchu fonematycznego mają poważne konsekwencje, widoczne w całym życiu człowieka. Istotne jest jak najwcześniejsze wykonanie diagnostyki oraz wdrożenie ćwiczeń pomagających osobom z niedoborem słuchu fonematycznego. Zapobiegnie to licznym problemom, na które skazane zostaje dziecko w wieku szkolnym z niezdiagnozowanym niedosłuchem fonematycznym. Pierwszym miejscem, gdzie mogą zostać zauważone wspomniane problemy, jest najczęściej przedszkole.

                     mgr Ewa Lisowska, neurologopeda

ANKYLOGLOSSJA (skrócenie wędzidełka języka) oraz nieprawidłowa konstrukcja wędzidełka wargi górnej to najczęściej występujące wady anatomiczne obszaru oralnego. Ankyloglossja uniemożliwia prawidłowy rozwój fizjologii m.in. pobierania pokarmu i jego obrabiania, normatywnej pozycji spoczynkowej języka, oddychania (za: dr M. Rządzka).

Na poniższym zdjęciu wędziełko podjęzykowe

Podcięcie wędzidełka (frenulotomia) jest często koniecznością. Za krótkie wędzidełko języka może utrudniać niemowlakowi ssanie piersi i często przyśpiesza to przejście dziecka na mleko modyfikowane.
Często konsekwencją zbyt krótkiego wędzidełka z kolei przywargowego jest diastema, czyli przerwa między górnymi siekaczami. Są to niektóre z sytuacji, w których podcięcie wędzidełka jest koniecznością.
Zbyt krótkie wędzidełko języka uniemożliwia swobodne ruchy języka i poprawną wymowę niektórych głosek, które wymagają podniesienie języka. Jak wygląda zabieg podcięcia wędzidełka i kiedy należy wykonać zabieg?

PODCIĘCIE WĘDZIDEŁKA PODJĘZYKOWEGO – PRZEBIEG ZABIEGU

Podcięcie wędzidełka jest wykonywane przez laryngologa bądź chirurga - stomatologa. Sam zabieg polega na przecięciu błony znajdującej się pod spodem języka. Po podcięciu wędzidełka rana goi się szybko i nie wywołuje zwykle powikłań.

Przygotowanie do podcięcia wędzidełka wymaga odpowiedniego przygotowania. Przed zabiegiem należy wykonywać odpowiednie ćwiczenia uczące prawidłowych ruchów języka. Ćwiczenia te należy kontynuować również po podcięciu wędzidełka, aby zapobiec zrostom a także ku skuteczności zabiegu.

WSKAZANIA DO PODCIĘCIA WĘDZIDEŁKA:

- ograniczony ruch języka w jamie ustnej;
- ograniczone możliwości wysuwania języka do przodu;
- uczucie napięcia po uniesieniu języka;
- wrażenie przyrośnięcia języka do dna jamy ustnej;
- niewyraźne wymawianie głosek wymagających uniesienia języka jak np. sz, ż lub r.
W razie jakichkolwiek wątpliwości co do długości wędzidełka i wykonania zabiegu należy się skonsultować z lekarzem (laryngologiem lub chirurgiem) i logopedą.
Niewykonanie zabiegu sprawia, że dziecko utrwala nieprawidłowe nawyki związane z jedzeniem. Ponadto u dziecka rozwijają się wady wymowy i wady zgryzu. Za krótkie wędzidełko powoduje również ślinotok, a czasem nawet szczękościsk.

Jak stymulować rozwój mowy?

1. Mów do dziecka już od pierwszych chwil jego życia

Dzieci zanim zaczną mówić, uczą się odbierać mowę i przechowują słowa w swoim umyśle. Rozumienie mowy pojawia się znacznie wcześniej niż jej produkcja. Dlatego niesamowicie ważne jest to, by otaczać dziecko mową już od pierwszych dni jego życia. Opowiadaj dziecku o wszystkim co się wokół niego dzieje. Mów wyraźnie i nie spieszczaj słów.

2. Mówiąc do dziecka zwracaj uwagę na to, by widziało Twoją twarz

Podczas zabawy/rozmowy z dzieckiem ważne jest to, by zejść do jego poziomu. Sadzanie dziecka podczas zabawy (czytania) naprzeciwko pomaga w tym, aby znaleźć się w centrum jego uwagi. Jeśli dziecko bawi się na dywanie, to też na nim usiądź, ponieważ dzięki temu dziecko ma możliwość obserwowania ruchu i układu naszych ust, warg, języka oraz naśladowania tych układów. Podczas spaceru z niemowlakiem zadbaj o to, by wozić dziecko przodem do siebie, to świetna okazja do tego, by śpiewać dziecku, opowiadać o tym co nas otacza i rozmawiać. W procesie nabywania mowy zmysł wzroku pełni niezwykle ważna rolę. Dlatego tak ważne jest nawiązywanie kontaktu wzrokowego w trakcie rozmowy/czytania/zabawy z dzieckiem.

3. Wyliczanki i zabawy paluszkowe

Zabawy paluszkowe można stosować od najwcześniejszych dni życia dziecka, ponieważ już wtedy dzieci bardzo interesują się swoim ciałem. Niemowlęta mając około 3. miesięcy z ciekawością zaczynają oglądać swoje rączki i śledzą wzrokiem ich ruch. Natomiast starsze dzieci z uwagą powtarzają pewne ruchy i łączą je w różny sposób, a tym samym ćwiczą precyzję rąk. W zasadzie wszystko, czego nauczą się dzieci podczas takiej zabawy, będzie im przydatne w późniejszym dzieciństwie, ponieważ sprawne ręce ułatwiają naukę ubierania się, manipulowania różnymi przedmiotami, pisania i rysowania.

4. Śpiewajcie piosenki i słuchajcie muzyki

Śpiewanie piosenek i słuchanie muzyki ma duży wpływ na rozwój słuchu, a także wspomaga rozwój mowy. Dzieci, którym się śpiewa od pierwszych dni ich życia, a nawet już w okresie prenatalnym (ok. 20. tygodnia życia płodowego ujawnia się wrażliwość słuchowa i dziecko zaczyna odbierać dźwięki, które dobiegają spoza ciała matki), więcej gaworzą i wokalizują, są bardziej radosne i szczęśliwe. Muzyka przetwarzana jest przez prawą półkule mózgu, natomiast mowa przez lewą (u osób praworęcznych). Śpiewanie jest połączeniem muzyki i mowy, dlatego rewelacyjnie wpływa na rozwój mózgu i wspomaga współpracę obydwu półkul. Śpiewanie wzbogaca zasób słownictwa, wspomaga koordynację słuchowo-ruchową, uczy schematu ciała i orientacji przestrzennej. Dziecko podczas śpiewania trenuje swoje narządy mowy i wzmacnia aparat głosowy. Śpiewaj z dzieckiem piosenki z jednoczesnym pokazywaniem, dzięki temu dziecko uczy się na przykład części ciała.

5. Grajcie na instrumentach

Podczas wspólnej zabawy wykorzystajcie instrumenty muzyczne. Polecam wziąć dwa bębenki na przykład jeden mały, a drugi duży – na małym gramy cicho, a na dużym głośno. Dziecko uczy się wtedy różnicowania dźwięków – głośno i cicho, a także poznajemy nowe słowa. Takie ćwiczenia uwrażliwią dziecko na bodźce słuchowe, pobudzą koncentrację i spostrzegawczość.

6. Wykonajcie ćwiczenia oddechowe

Mówienie jest nierozłącznie związane z oddychaniem. Właściwy oddech podczas wypowiedzi to szybki wdech (bez unoszenia ramion) i długi, powolny wydech, w trakcie którego realizowana jest wypowiedź.

Ćwiczeń oddechowych nie należy wykonywać zbyt długo, by nie dopuścić do hiperwentylacji i zmęczenia.

* Niezwykle ważne jest, aby obserwować sposób oddychania dziecka w spoczynku na przykład podczas snu, zabawy, czytania książki itd. Jeśli dziecko ma ciągle otwartą buzię i nawykowo oddycha przez usta, należy skonsultować się z laryngologiem, ponieważ kluczowe jest to, by odnaleźć przyczynę.

7. Naśladujcie odgłosy zwierząt i odgłosy otoczenia

Razem z dzieckiem słuchaj odgłosów otoczenia, nazywaj je, a potem razem je naśladujcie na przykład:

pukanie do drzwi (puk puk)

gotująca się woda (bul bul)

kapanie wody (kap kap)

dźwięk pralki (bu bu)

miauczenie kota (miau miau)

szczekanie psa (hau hau)

Odgłosy zwierząt można łączyć z przygotowanymi wcześniej obrazkami.

8. Ćwiczcie narządy artykulacyjne

Sprawne funkcjonowanie narządów mowy jest podstawowym warunkiem do tego, by dziecko prawidłowo realizowało głoski. Zachęcajmy dziecko do powtarzania samogłosek (a, o, u, e, i, y). Można połączyć naśladowanie samogłosek z zabawą na przykład: samolot leci – uuu, lala idzie spać – aaa, tata jest zdziwiony – ooo.

Ćwiczenia, które usprawniają narządy mowy to także: kląskanie, parskanie, wysyłanie buziaków, robienie z buzi balonika, mycie językiem policzków. Wystarczy kilka minut dziennie takiej zabawy.

9. Ćwiczcie dłonie

W strukturze mózgu pola ruchowe ręki sąsiadują z polami, które odpowiedzialne są za ruchy narządów mowy. Dlatego usprawnianie dłoni dziecka wpływa na usprawnianie mowy dziecka.

Dłonie dziecka można usprawniać już od urodzenia na przykład poprzez masażyki, zabawy paluszkowe czy dotykanie różnych faktur.

Pamiętajmy, że dziecko może usprawniać swoje dłonie podczas codziennych czynności samoobsługowych na przykład jedzenia, ubierania się czy mycia. Dlatego tak ważne jest to, by dać dziecku przestrzeń, aby mogło wykonywać te czynności samodzielnie.

Zabawy wspierające pracę dłoni:

malowanie i kolorowanie

wydzieranie

nawlekanie na koraliki

przesypywanie piasku

lepienie z plasteliny

zapinanie guzików

przyczepianie spinaczy

zakręcanie i odkręcanie nakrętek

przenoszenie szczypcami drobnych elementów np. pomponików

10. Czytajcie książki

Nie od dziś wiadomo, że czytanie dziecku bajek i książek pozytywnie wpływa na rozwój jego mowy. Dla niemowląt fantastycznie sprawdzą się książeczki kontrastowe, ponieważ przyciągają uwagę maluszków. Książeczki manipulacyjne i sensoryczne rozwijają zdolności motoryczne dziecka i działają na jego wyobraźnię i pobudzają zmysły. Jeśli dwulatek ma trudności ze skupieniem uwagi na książeczce, bo aktualnie jest na takim etapie rozwoju, że wszędzie go pełno i ma dużo energii, to możemy wybrać taką książeczkę, która ma dużo ciekawych ilustracji i będziemy opowiadać o tym co widzimy. Dobrym pomysłem jest te wybór książeczek z okienkami, ponieważ wzbudzają ciekawość dziecka.

Czytanie:

rozwija zdolności komunikacyjne

wzbogaca zasób słownictwa

pobudza do aktywności językowej

uczy rozumieć świat

rozwija myślenie przyczynowo-skutkowe

uczy rozumieć świat

rozwija wyobraźnię

11. Gotuj razem z dzieckiem

Wspólne gotowanie to przede wszystkim świetna okazja na spędzenie czasu razem z dzieckiem, ale także doskonały moment na to, by stymulować rozwój mowy dziecka i ćwiczyć motorykę małą – dziecko wzbogaca zasób słownictwa, ponieważ poznaje przedmioty kuchenne, nazwy przypraw i produktów. Ponadto to świetna okazja do zabawy sensorycznej – poznawanie nowych faktur i konsystencji, a także temperatury produktów.

Do prawidłowego rozwoju dziecko potrzebuje doświadczać świat wszystkimi zmysłami, musi dotknąć, poczuć, zobaczyć, powąchać. Podczas wspólnego gotowania dziecko dowie się co to znaczy – zimne, ciepłe, mokre, suche, gładkie, szorstkie itd.

12. Bawiąc się

Zabawa jest niezwykle ważną aktywnością w rozwoju dziecka. Zaproponujmy dziecku zabawę na niby, czyli zabawę symboliczną (np. w sklep, lekarza, strażaka), ponieważ to doskonale wpłynie na jego rozwój. Zabawa na niby bardzo intensywnie rozwija się między 3. a 4. rokiem życia. Dzięki temu dziecko kształtuje wiedzę o rzeczywistości, odtwarza codzienne sytuacje na przykład wizytę w przychodni i uczy się wchodzenia w nową rolę. Dzieci w takiej zabawie naśladują czynności, które przed chwilą zaobserwowali będąc na przykład w sklepie. Zabawa dostarcza dziecku dużo przyjemności, a przy tym niesie za sobą ogromne korzyści. Dziecko rozwija swoją wyobraźnię, bo patyk może stać się czarodziejską różdżką, a klocek staje się telefonem.

Neurologopeda mgr Ewa Lisowska