CZY TO AUTYZM?

A MOŻE OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY?

       Wielu rodziców zastanawia się, dlaczego ich dziecko w wieku 2-3 lat nie mówi lub mówi bardzo niewiele. Szeroki dostęp do informacji z mediów powoduje, że opiekunowie sugerują się nimi, zamiast poszukać odpowiedzi u specjalisty. Zasiewa to w nich nie potrzebny niepokój, a ich dzieciom odbiera cenny czas na jak najszybsze rozpoczęcie terapii.

        Na co w takim razie zwrócić uwagę, aby odróżnić zaburzenia ze spektrum autyzmu od opóźnionego rozwoju mowy (ORM)?

       Pierwszym wyznacznikiem jest kontakt wzrokowy. Dziecko z autyzmem od początku ma trudność z patrzeniem na twarz rodzica, a w szczególności z patrzeniem w oczy. Dziecko z ORM nie będzie miało problemu z wymianą spojrzeń. Będzie chętnie poszukiwało wzroku drugiej osoby.

     Drugim kryterium jest gest wskazywania palcem. U dzieci prawidłowo się rozwijających pojawi się on około 9 miesiąca. Opóźnienie rozwoju mowy nie wpłynie na czas wystąpienia tego gestu. W przypadku autyzmu gest wskazywania palcem nie występuje, czasem jest zastępowany gestem sięgania z użyciem całej rączki.

     Zdolność do naśladowania. Dziecko mające ORM nie będzie miało kłopotu z naśladowaniem klaskania, podskoków, machania czy robienia min. Dziecko autystyczne zaś, samodzielnie nie wykona próby naśladowania.

       Rozwój mowy w obu zaburzeniach jest nieprawidłowy, lecz charakteryzują go pewne różnice. W przypadku autyzmu mowa rozwija się nieharmonijnie, występują częste regresy (dzieci tracą nabyte wcześniej słowa), a trudności nasilają się przed 3 rokiem życia. W opóźnionym rozwoju mowy nie ma wyraźnego nasilenia, ani regresu. Język od samego początku rozwija się powoli i nieprawidłowo.

     Jeśli jednak mowa zaczyna pojawiać się, zarówno w autyzmie, jak i w ORM charakteryzują ją pewne trudności. Dziecko z ORM myli głoski, zamienia ich kolejność w wyrazie, sepleni, ale używa prawidłowej intonacji. Dziecko z autyzmem mówi monotonnie, mechanicznie, nie używa prozodii. W obu zaburzeniach występują trudności gramatyczne. Jedynie w przypadku autyzmu, dziecko może automatycznie powtarzać zasłyszane wcześniej słowa/zdania (echolalia).

       Rozumienie mowy, w przypadku ORM najczęściej jest zachowane. Dziecko wykonuje proste polecenia („daj”, „połóż”, „chodź”), reaguje na imię, wskazuje rzecz, o którą pytamy. W przypadku zaburzeń ze spektrum autyzmu będą występować trudności z rozumieniem mowy. Dziecko może wydawać się „głuche” na to, co do niego mówimy, nie zareaguje na imię, nie wykona polecenia.

    Kolejnym ważnym wyznacznikiem jest kontakt z otoczeniem. Dziecko autystyczne nie dąży do kontaktów towarzyskich, a rodziców traktuje jedynie jako źródło zaspokojenia swoich potrzeb (nakarmienia, wykąpania, podania zabawki). Dziecko z opóźnionym rozwojem mowy nawiązuje prawidłowe kontakty z otoczeniem, okazuje emocje w stosunku do rodziców, chętnie się przytula, lubi być głaskane czy łaskotane.

       Zabawa. Normalne jest, że 2-latek lubi bawić się układając klocki, wkładając kołeczki do dziurek itp. Niepokojące się, kiedy dziecko zamiast używać zabawek zgodnie z ich przeznaczeniem, nadmiernie się im przygląda lub segreguje. Dzieci autystyczne zamiast jeździć samochodzikami będą obserwowały kręcące się kółka lub ruchome drzwi. Będą preferować zabawy samotne. Nie wejdą spontanicznie w etap zabaw symbolicznych (udawanych). Dziecko z opóźnionym rozwojem mowy będzie bawiło się zabawkami zgodnie z ich przeznaczeniem, będzie chętnie zapraszało innych do swoich zabaw, a po drugim roku życia zacznie wchodzić w okres zabaw udawanych (będzie udawało, że lalka je, zabawkowy telefon dzwoni, a kartonowe pudło może być autem).

       Na koniec warto zaznaczyć, że wymienione objawy nie stanową pełnej diagnozy i nie zastąpią wizyty u specjalisty. Autyzm, chociaż ma swoje kryteria diagnostyczne, nie musi w każdym przypadku przebiegać identycznie, podobnie jak ORM.

 mgr Ewa Lisowska, neurologopeda

ABC prawidłowego rozwoju mowy

Aparat służący do wytwarzania dźwięków mowy składa się z narządu oddechowego, fonacyjnego (krtań, tchawica) i artykulacyjnego (jama gardłowa, ustna i nosowa).

Budowa narządu artykulacyjnego ma istotne znaczenie dla poprawnej artykulacji (rozszczepy podniebienia, zbyt wysoko wysklepione podniebienie, wady zgryzu, duże ubytki w uzębieniu, mała ruchomość języka, warg, krótkie wędzidełko, mogą być przyczyną wadliwej artykulacji).

Często przyczyną wad wymowy może być:

• upośledzenie ostrości słuchu, czasem tak małe, że niezauważalne przez otoczenie,
• trudność w oddychaniu przez nos, powodująca nosowanie lub seplenienie międzyzębowe,
• zaburzenie słuchu fonematycznego ( trudności w odróżnianiu podobnych dźwięków mowy, np. p – b, k – g, t – d ,
• przestawianie dziecka leworęcznego na praworęczne – takim działaniem można przyczynić się do pojawienia się jąkania.

Doznawane przez matkę w czasie ciąży urazy zewnętrzne, niedobór witamin stresy,  choroby wirusowe (różyczka, grypa), mogą prowadzić do nieprawidłowego rozwoju narządów żucia dziecka: szczęk, warg, policzków, języka.

Etiologia zaburzeń w obrębie narządów artykulacyjnych w 80% powstaje w wyniku nieprawidłowego postępowania z niemowlęciem, m.in.:

• układania go w złej pozycji w czasie snu i karmienia,
• nieprawidłowego połykania,
• nieprawidłowego żucia,
• zbyt długiego ssania smoczka i karmienia butelką,
• podawania pustych smoczków między karmieniami.

Fachowcy zalecają dzieciom posiadającym już uzębienie jedzenie owoców ze skórką, żucie surowej marchewki, chleba ze skórką, gdyż sprzyja to prawidłowej budowie zgryzu i ćwiczeniu mięśni artykulacyjnych.

Głużenie, czyli wydawanie specyficznych dźwięków (gh, aem, frr, grr) między 2 a 4 miesiącem życia występuje u wszystkich dzieci. Gaworzenie natomiast występuje tylko u dzieci słyszących (jest to wielokrotne powtarzanie dźwięków wydawanych samodzielnie lub zasłyszanych z otoczenia: ba, ba, da, ta. Jeżeli do 7 miesiąca życia dziecko nie gaworzy, konieczna jest konsultacja lekarska (dzieci głuche głużą, ale nie gaworzą).

Hau – hau, miau – miau – to dźwiękonaśladownictwo, charakterystyczne dla dziecka do drugiego roku życia. Nie należy tego okresu przedłużać, lecz stosować pełne nazwy: pies, kot, samochód.

Istnieje ryzyko, że dziecko będzie źle czytało, źle pisało, jeśli zaburzenie mowy nie zostanie skorygowane przed podjęciem nauki szkolnej.

Jąkanie często występuje wśród dzieci leworęcznych jako rezultat przestawiania na rękę prawą.

Kąpiel słowna stosowana od pierwszych miesięcy życia jest bardzo istotna dla prawidłowego rozwoju mowy. Mówmy o tym, co robimy, kiedy np. zmieniamy dziecku pieluchę, ubieramy, karmimy, spacerujemy – dziecko oswaja się wówczas z dźwiękami mowy.

Lepiej często czytać dziecku, opowiadać bajki i wspólnie rozmawiać na ich temat, niż pozostawiać dziecko samo przed telewizorem. Czytanie dziecku od najwcześniejszych dni życia stymuluje ośrodki mowy w mózgu.

Łamanie języka, czyli gimnastyka języka może być zabawna ale również bardzo pomocna w rozwoju mowy. Dzieci chętnie gimnastykują swój język, zwłaszcza, kiedy ćwiczy się razem z nimi. Pokazujcie i opowiadajcie wędrówkę języka, który wybrał się  np. na wycieczkę do lasu. Pojechał tam na koniku (mlaskanie językiem – naśladowanie konika). Na łące zostawił konika ( prr ). Następnie rozejrzał się dookoła (język oblizuje wargi: dolną i górną). Potem wszedł do lasu (język chowamy w głąb jamy ustnej), przeszedł las wzdłuż i wszerz (przesuwamy językiem za zębami górnymi i dolnymi), przedarł się przez gęstwinę krzaków (język przeciskamy przez zaciśnięte zęby górne i dolne). Zauważył, że zrobiło się ciemno.

Mówmy do dzieci tylko językiem dorosłych, unikajmy spieszczeń i zdrobnień.

Należy starać się słuchać, co dziecko do nas mówi, ponieważ chętnie słuchane-chętnie mówi. Nigdy nie należy zawstydzać albo karać za wadliwą wymowę.

Oddychanie jest bardzo ważne w rozwoju mowy. Już półtorarocznemu dziecku można zaproponować zabawy oddechowe (puszczanie baniek mydlanych, dmuchanie na piórko, świece, piłki pingpongowe). Uczymy dziecko wdychać powietrze nosem, a wydmuchiwać ustami.

Pigułki, która sprawi, że dziecko będzie mówiło poprawnie nikt jeszcze nie wynalazł – nie czekajcie więc na nią.

Rysujcie z dziećmi samogłoski i wspólnie je wymawiajcie, otwierając szeroko buzię. Wasze dziecko zauważy, że kiedy wymawia „aaa”, twarz wyraża zachwyt i zadowolenie, a przy „ooo” widać zdziwienie, przy „eee”- rozczarowanie. Powtarzajcie samogłoski, szeroko otwierając buzię: a, o, u, e, y, i.

Stawiajcie dziecku wymagania adekwatne do jego wieku. Nie wymagajcie od 4latka poprawnej wymowy głosek: sz, ż, cz, dż, r. Normy rozwojowe są następujące:

• 3 rok życia- dziecko wymawia wszystkie samogłoski i spółgłoski (p, pi, b, bi, m, mi, n, ni, w, wi, f, fi, t, d, n, l, li, ś, ź, ć, dź, j, k, ki, g, gi, ch)
• 4 rok życia- dziecko zaczyna wymawiać głoski: s, z, c, dz
• 5 – 7 rok życia – dziecko wymawia sz, rz, cz, dż, r

Terapia logopedyczna najczęściej jest długotrwała i nie polega na samym przychodzeniu do logopedy, lecz konieczne jest dokładne, systematyczne wykonywanie w domu jego zaleceń.

Uważnie śledźcie proces kształtowania i rozwoju mowy swojego dziecka, zwracając uwagę na niepokojące objawy, np:

• nieprawidłowości w budowie narządów mowy,
• brak gaworzenia we właściwym okresie,
• brak mowy u trzyletniego dziecka.

Wczesny kontakt z logopedą pozwoli na szybsze i skuteczniejsze usunięcie przyczyny zaburzenia.

Zachęcajcie dziecko do mówienia, nawet jeśli ma zaburzoną mowę.

Neurologopeda mgr Ewa Lisowska

Kubek niekapek a mięsień okrężny ust

              Gdy powodowana różnymi argumentami trafiasz do logopedy ze swoim dzieckiem, to spodziewaj się, że się pojawią pytania o smoczek, butelkę i niekapek. Tak się jakoś utarło w naszym terapeutycznym zawodzie, że te pytania paść muszą. I może wreszcie dobrze jest wyjaśnić, dlaczego powinno się do tego tematu podejść z głową.

Niekapki. Inwestować czy nie?

               To temat dyskusyjny i kontrowersyjny. Zresztą każdy logopeda może godzinami wymieniać wady rozmaitych akcesoriów dla niemowląt i małych dzieci. Chodzi jednak o konstruktywną ocenę, nie zaś o stwierdzenie “nie, bo nie”. Postaram się wymienić zalety i wady niekapka. Być może bilans zysków i strat przekona Cię do podjęcia decyzji.

               Zacznijmy od zalet. Niestety jest ich niewiele i w zasadzie są one wyłącznie po stronie rodzica. Główną bowiem zaletą niekapków jest wygoda i skoro jesteśmy dorośli, to najwyższy czas to powiedzieć głośno: NIEKAPKI SĄ WYGODNE. Dla tych spośród Was, dla których estetyka jest kwestią istotną, drugą zaletą niekapków jest ich estetyka. Producenci naprawdę doskonale opanowali sztukę designu. Mamy niekapki różowe, niebieskie, mniejsze, większe, z bardziej lub mniej fikuśnym ustnikiem i uszami. Dostępne są niekapki z różnych tworzyw, z naklejkami lub gładkie. Cała gama przymiotników.

               A teraz o wadach. Podobnie jak w przypadku smoczka, dziecko używając kubka niekapka trzyma ustnik między dziąsłami lub między zębami. Jest to sytuacja tożsama z ssaniem smoczka. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że dziecko przez niewłaściwą pracę języka będzie albo miało tzw. międzyzębówkę albo tendencję do wad zgryzu. Ponadto ssanie picia przez ustnik niekapka zamiast wygasić ten właściwy niemowlętom odruch, wyłącznie go wzmacnia. Praca warg i języka jest prawie bierna, co powoduje wyłącznie rozleniwianie się aparatu mowy. Mięsień okrężny ust nie jest odpowiednio stymulowany. Wystarczy przechylić niekapek, a płyn sam wpada do buzi. Brak pracy mięśnia okrężnego ust grozi hipotonią, a to już prosta droga do nienormatywnego oddychania. Wiadomo więc, że za tym rozleniwieniem nie idą właściwe wzorce, czy to połykania, czy to właśnie oddychania. Ważnym argumentem, żeby nie kupować jednak niekapka jest również groźba próchnicy, gdyż dziecko często trzyma ustnik dłużej niż powinno, a to środowisko licznych bakterii, które nie sprzyjają zębom.

Jeśli nie niekapki, to co?

               Zwykłe kubeczki. Można je zakupić choćby w IKEA za nieduże pieniądze. Szykujmy się, że dziecko się sto razy obleje, nim opanuje tę sztukę, ale dzięki piciu z kubeczka nauczy się kontrolowania pobieranego płynu. Warto zaczynać od płynów gęstszych, kłaść kubek na dolnej wardze i próbować delikatnie zapoznawać dziecko z czynnością, tak, by płyn, który dostaje się powoli do jamy ustnej, był ściągany wargą górną. Nie możemy wlewać dziecku płynu w sposób gwałtowny, bo to może prowadzić do zachłyśnięcia.

                                                                           Neurologopeda Ewa Lisowska

Profilaktyka logopedyczna to działania ukierunkowane na wspomaganie rozwoju dziecka w prawidłowym kształtowaniu się mowy. Jeżeli rodzice zaangażują się w te działania istnieje duże prawdopodobieństwo, że w wieku przedszkolnym czy wczesnoszkolnym dziecko uniknie konieczności terapii logopedycznej oraz stresu związanego z trudnościami szkolnymi wynikającymi z nieprawidłowej wymowy. Aby wspomóc rodziców w podejmowaniu tych działań przedstawiam kilka zasad profilaktyki logopedycznej:

1. Zawsze mów zrozumiale do dziecka (nie spieszczaj słów) – bądź najlepszym przykładem starannej mowy.
2. Jeżeli dziecko musi korzystać ze smoczka, najlepszym czasem na jego odstawienie jest  pierwszy rok życia. Po tym czasie korzystanie ze smoczka może skutkować wadami zgryzu i trudnościami w opanowaniu umiejętności pionizacji języka.
3. Jeżeli dziecko jest gotowe by samodzielnie pić z kubeczka nie podawaj mu płynów w butelce ze smoczkiem czy kubku niekapku, które ograniczają pracę warg i mogą utrwalić nawyk ssania. Zaproponuj dziecku słomkę bowiem korzystanie z niej aktywizuje pracę aparatu artykulacyjnego.
4. Dbaj o odpowiednią dietę dziecka – zróżnicowaną, wzbogaconą o witaminy, mikro-i makroelementy, nie rozdrabniaj jedzenia! Ogranicz spożywanie słodkich, przetworzonych produktów i napojów.
5. Wykonując łatwe ćwiczenia w formie zabawy usprawniaj język, wargi, policzki, wprowadzaj zabawy oddechowe.
6. Wykorzystuj zabawy dźwiękonaśladowcze, głosowo-ruchowe, ucz dziecko wyliczanek i prostych piosenek, śpiewaj z nim.
7. Wykorzystuj różne sytuacje życia codziennego do tego by rozwijać mowę dziecka. Opowiadaj dziecku o tym, co robisz podczas wykonywania czynności w jego obecności.
8. Mówiąc do dziecka staraj się nawiązywać z nim kontakt wzrokowy, nie przekazuj mu istotnych treści stojąc obok lub za plecami.
9. Dużo czytaj dziecku – naucz je obcować z książkami i dbać o nie.
10. Wykorzystuj naturalne  i spontaniczne zabawy takie jak przytulanki, łaskotki, różnego rodzaju masażyki wyzwalające dobrą energię, zaspokajające potrzebę kontaktu dotykowego, rozwijające świadomość i kontrolę ciała.
11. Zapewnij dziecku wiele okazji do ruchu, zabawy i pracy twórczej – stwórz warunki do rysowania i malowania.
12. Ogranicz dziecku dostęp do telewizora, smartfona czy tabletu. Dzieci poniżej 2 go roku życia powinny unikać używania mediów elektronicznych!!! Miej na uwadze fakt, że niekontrolowane i częste korzystanie z wysokich technologii opóźnia rozwój mowy, może prowadzić do trudności w kontrolowaniu własnych emocji, zachowania, problemów ze skupieniem uwagi. Zwróć uwagę na to co i w jakiej ilości ogląda twoje dziecko.
13. Pamiętaj, że częste infekcje dróg oddechowych oraz alergie prowadzić mogą do przerośnięcia trzeciego migdała, a w konsekwencji do wysiękowego zapalenia ucha, którego charakterystycznym objawem jest pogorszenie słuchu u dziecka. W tej sytuacji należy skonsultować się z laryngologiem.
14. W razie zaobserwowania trudności rozwojowych, edukacyjnych dziecka pamiętaj o konsultacji z pedagogiem, psychologiem lub logopedą.
15. Szanuj indywidualność dziecka i ucz je samodzielności w każdej dziedzinie życia.
16. Pamiętaj, że mowa najlepiej rozwija się w klimacie radości i przyjemności a rygorystyczne ćwiczenia jej nie służą.

Rodzice są najważniejszymi dorosłymi osobami w życiu małego dziecka. Ich sposób mówienia będzie wpływał na cały proces rozwoju mowy u dziecka. Dlatego powinni świadomie organizować sytuacje służące inicjacjom słownym. Należy pamiętać, że rodzic jest niezbędnym ogniwem warunkującym skuteczność działań profilaktycznych.

Krystyna Reluga – logopeda